Duygu Okşaş
Yeni bir araştırma, PFAS olarak bilinen “kalıcı kimyasalların” 50’li yaşlardaki erkeklerde biyolojik yaşlanmayı hızlandırabileceğini gösteriyor. Aynı etki kadınlarda daha zayıf görünüyor
Plastiklerde, su geçirmez kaplamalarda, leke tutmayan tekstillerde ve sayısız tüketim ürününde kullanılan PFAS (polifloroalkil maddeler), doğada ve insan vücudunda neredeyse parçalanmadıkları için “forever chemicals” yani “sonsuz kimyasallar” olarak anılıyor. ABD’de yaşayanların yüzde 98’inin kanında bu maddelere rastlandığı tahmin ediliyor.
Frontiers in Aging dergisinde yayımlanan yeni bir çalışmaya göre, bu kimyasallar özellikle 50-65 yaş arası erkeklerde epigenetik yaşlanmayı hızlandırmış görünüyor. Epigenetik yaş, takvim yaşından farklı olarak hücresel düzeyde biyolojik yıpranmayı ölçüyor.
Biyolojik saat ne söylüyor?
Araştırma, 1999-2000 yıllarında ABD’de yürütülen Ulusal Sağlık ve Beslenme İncelemesi kapsamında seçilmiş 326 kişinin kan örneklerine dayanıyor. Katılımcıların kanında 11 farklı PFAS türü ölçüldü; ardından DNA metilasyon desenleri kullanılarak “epigenetik saatler” aracılığıyla biyolojik yaş tahmini yapıldı.
Sonuçlar, PFAS maruziyeti ile hızlanmış epigenetik yaşlanma arasındaki ilişkinin en güçlü biçimde orta yaş erkeklerde ortaya çıktığını gösterdi. Aynı ilişki kadınlarda ya daha zayıf ya da istatistiksel olarak anlamlı değildi.
Neden erkeklerde daha belirgin?
Bilim insanlarına göre bu tablo “cinsiyete özgü bir etki”yi işaret ediyor olabilir. PFAS maddeleri endokrin sistemi, yani hormonları düzenleyen karmaşık ağı, bozabiliyor. Erkeklerde testosteron düşüşü, sperm kalitesinde azalma ve testis ya da böbrek kanseri riskinde artışla ilişkilendirilen çalışmalar mevcut.
Kadınlarda ise gebelik, emzirme ve adet döngüsü yoluyla bazı PFAS türlerinin vücuttan daha hızlı atılabildiği düşünülüyor. Ancak menopoz sonrası bu farkın azaldığına dair bulgular var.
Nedensellik değil, ama güçlü bir işaret
Araştırmacılar sonuçların “neden-sonuç kanıtı” sunmadığını özellikle vurguluyor. Bu çalışma PFAS’ın doğrudan yaşlandırdığını kanıtlamıyor; ancak biyolojik olarak makul bir bağlantıya dair yeni bir yapıtaşı sunuyor.
Çalışmada ayrıca daha az incelenmiş bazı PFAS türlerinin — özellikle PFNA ve PFOSA — erkeklerde hızlanmış biyolojik yaşlanmanın güçlü göstergeleri olduğu bulundu. Bu da yalnızca klasik ve yasaklanmış PFAS türlerinin değil, daha yeni varyasyonların da dikkatle incelenmesi gerektiğine işaret ediyor.
Düzenleme nerede duruyor?
PFAS ailesinin bazı “eski nesil” türleri 2001 tarihli Stockholm Sözleşmesi kapsamında küresel ölçekte azaltılmaya çalışılıyor. Ancak bu geniş kimyasal grubun tamamı için kapsamlı bir düzenleme hâlâ yok. ABD’de planlanan bazı sıkılaştırmalar da son yıllarda geri çekildi veya ertelendi.
Araştırmacılar paniğe gerek olmadığını söylüyor; zira PFAS maruziyeti neredeyse kaçınılmaz düzeyde yaygın. Yine de sertifikalı su filtreleri kullanmak, leke ve yağ tutmaz kaplamalara teması azaltmak ve yerel su uyarılarını takip etmek bireysel düzeyde makul önlemler olarak görülüyor.
Kaynak:
