Ali İhsan Kamalı
Bazı insanlar vardır; yalnızca kendi dönemlerine değil, sonraki kuşaklara da seslenmeyi başarırlar. Yıllar geçse de dizeleri kitap sayfalarında, meydanlarda, bestelerde ve insanların hafızalarında yaşamaya devam eder. Türk şiirinin evrensel ölçekte en önemli isimlerinden Nâzım Hikmet Ran da bu özel isimlerden biridir.
Eserleri 50’den fazla dile çevrilen, şiirleri milyonlarca okur tarafından benimsenen ve dünya edebiyatının önde gelen şairleri arasında gösterilen Nâzım Hikmet, ölümünün 63. yılında Türkiye’de ve dünyanın birçok ülkesinde çeşitli etkinliklerle anılıyor.
3 Haziran 1963’te Moskova’da geçirdiği kalp krizi sonucu hayata veda eden büyük şair, geride yalnızca unutulmaz şiirler değil; özgürlük, barış, yurt sevgisi ve insanlık değerleri üzerine kurulu güçlü bir düşünsel miras bıraktı.
Şiire Adanmış Bir Hayat
Nâzım Hikmet, yaşam öyküsünü anlatırken çocukluk yıllarını şu sözlerle dile getiriyordu:
“1902 yılında Selanik’te dünyaya geldim. İlk şiirimi 13 yaşında kaleme aldım. Ailem benim yetenekli bir çocuk olduğuma inanmış ve şiir yazmam konusunda beni teşvik etmişti.”
Ressam Celile Hanım ile Hikmet Bey’in oğlu olarak dünyaya gelen Nâzım Hikmet, sanat ve kültürün yoğun olduğu bir çevrede yetişti. İlk eğitimini İstanbul’da tamamladıktan sonra Bahriye Mektebi’ne girdi. Burada edebiyat derslerini dönemin önemli şairlerinden Yahya Kemal veriyordu. Yazdığı şiirlerden birini okuyan Yahya Kemal’in genç Nâzım’a söylediği, “Böyle süsleyip anlatabildiğine göre senden iyi bir şair çıkar” sözü, ileride yaşayacağı büyük edebi başarının adeta ilk işareti oldu.
Şiirleri henüz 16 yaşındayken yayımlanmaya başlayan Nâzım Hikmet, kısa süre içinde Türk edebiyatının en dikkat çeken genç şairleri arasında yerini aldı.
ANADOLU’DAN MOSKOVA’YA UZANAN YOLCULUK
Kurtuluş Savaşı döneminde Anadolu’ya geçen Nâzım Hikmet, Milli Mücadele’ye destek vermek amacıyla arkadaşlarıyla birlikte İstanbul’dan İnebolu’ya ulaştı. Bir süre Bolu’da öğretmenlik yaptıktan sonra Batum üzerinden Moskova’ya gitti.
Moskova’da geçirdiği yıllar, hem düşünce dünyasının hem de şiir anlayışının şekillenmesinde önemli rol oynadı. Rus şiiri ve devrim sonrası ortaya çıkan sanat akımlarından etkilenen genç şair, Türk şiirinde alışılmış kalıpların dışına çıkan yenilikçi bir çizginin öncüsü oldu.
Serbest ölçüyü Türk edebiyatına kazandıran Nâzım Hikmet, şiiri geleneksel kalıpların dışına taşıyarak ona farklı bir ritim ve anlatım biçimi kazandırdı. 1929’da yayımlanan 835 Satır, yalnızca bir şiir kitabı değil, Türk şiirinin dönüşümünde önemli bir kilometre taşı olarak kabul edildi.
CEZAEVİNDE GEÇEN YILLAR
Nâzım Hikmet’in hayatı kadar mücadelesi de hafızalarda yer etti. Siyasi düşünceleri nedeniyle birçok kez yargılandı. 1938’de görülen Harp Okulu ve Donanma davaları sonucunda toplam 28 yıl 4 ay hapis cezasına mahkûm edildi. Ancak bu süreç, onun üretkenliğini ve sesini susturmaya yetmedi.
İstanbul, Çankırı ve Bursa cezaevlerinde geçirdiği yıllarda Türk edebiyatının en önemli eserlerinden bazılarını kaleme aldı. Memleketimden İnsan Manzaraları, Kuvâyi Milliye Destanı ve pek çok unutulmaz şiiri bu dönemin ürünleri arasında yer aldı.
Cezaevi yılları, yalnızca özgürlüğünden mahrum bırakıldığı bir dönem değil; aynı zamanda yaratıcılığını ve direncini ortaya koyduğu bir süreç olarak tarihe geçti.
Nâzım Hikmet’in özgürlüğü için dünyanın farklı ülkelerinde kampanyalar düzenlendi. Albert Camus, Jean-Paul Sartre, Simone de Beauvoir, Pablo Picasso ve Pablo Neruda gibi dönemin önde gelen aydınları onun serbest bırakılması yönünde çağrılarda bulundu.
Pablo Neruda’nın, “Nâzım’a sahip çıkın. Biz onun yanında şair bile sayılmayız” sözü, dünya edebiyat çevrelerinin ona duyduğu saygının en güçlü örneklerinden biri olarak hafızalara kazındı. Şair, 1950 yılında çıkarılan genel afla özgürlüğüne kavuşurken aynı yıl Dünya Barış Konseyi tarafından verilen Uluslararası Barış Ödülü’ne de layık görüldü.
SÜRGÜN YILLARI
Ancak özgürlüğü uzun sürmedi. Yeniden askere çağrılması üzerine yaşamından kaygı duyan Nâzım Hikmet, 1951 yılında Türkiye’den ayrılarak Sovyetler Birliği’ne yerleşti. Aynı yıl alınan Bakanlar Kurulu kararıyla vatandaşlıktan çıkarıldı ve hayatının geri kalanını sürgünde geçirmek zorunda kaldı. Buna rağmen memleket özlemi hiçbir zaman dinmedi.
Çünkü onun yurdu, şiirlerinde yaşamaya devam etti. “Akdeniz’e bir kısrak başı gibi uzanan bu memleket, bizim” dizeleri, yalnızca bir şiir değil; ülkesinden uzakta yaşayan bir şairin derin hasretinin yansımasıydı.
“EN BÜYÜK ŞAİRLERİMİZDEN BİRİ”
Nâzım Hikmet yalnızca şiirleriyle değil; romanları, tiyatro eserleri ve denemeleriyle de Türk edebiyatına önemli katkılar sundu. Kafatası, Ferhat ile Şirin, Bir Ölü Evi ve Unutulan Adam gibi oyunları Türkiye’nin yanı sıra Avrupa’nın çeşitli ülkelerinde de sahnelendi. Orhan Selim ve Ahmet Oğuz Saruhan gibi takma isimlerle gazetecilik yaptı, köşe yazıları kaleme aldı. Şiirleri ise pek çok sanatçı tarafından bestelenerek geniş kitlelere ulaştı.
Usta yazar Yaşar Kemal, Nâzım Hikmet’i “büyük halk ozanları zincirinin son büyük halkası” olarak tanımlıyordu.
“Türkçe varlığını sürdürdükçe Nâzım Hikmet de yaşayacaktır” diyen Yaşar Kemal, onun edebiyatımıza etkisini şu sözlerle anlatıyordu:
“Eğer Nâzım Hikmet gibi büyük bir yol açıcı olmasaydı, edebiyatımız bugünkü seviyesine ulaşamazdı.”
Aradan 63 yıl geçmiş olmasına rağmen bu değerlendirmeler hâlâ güncelliğini koruyor.
Çünkü Nâzım Hikmet yalnızca kendi çağının değil, sonraki kuşakların da şairi olmayı başardı.
Bugün Moskova’daki Novodeviçi Mezarlığı’nda yatan Mavi Gözlü Dev, şiirleri aracılığıyla özgürlüğü, umudu, kardeşliği ve insan sevgisini anlatmayı sürdürüyor.
Ve belki de hâlâ en çok kendi dizelerinde yaşamaya devam ediyor:
“Yaşamak bir ağaç gibi tek ve hür
ve bir orman gibi kardeşçesine…”
Kaynak:
03/06/2026
21:47
